Biwak zimowy to dla wielu turystów najpiękniejszy nocleg w roku: cisza zasypanego lasu, gwiazdy widoczne jak nigdy latem i poranek, kiedy wychodzi się z namiotu prosto w mroźne słońce. Żeby jednak wspominać go z przyjemnością, trzeba przygotować się inaczej niż do letniego nocowania. Zimą liczy się każdy szczegół: od miejsca, przez izolację od śniegu, po to, co jesz przed snem i gdzie trzymasz buty. Poniżej zebraliśmy wszystko, co przyda się przed pierwszą zimową nocą pod tropikiem.
Gdzie legalnie rozbić namiot zimą
W Polsce biwakowanie w lesie poza wyznaczonymi miejscami jest zasadniczo zabronoine. Wyjątkiem jest program Lasów Państwowych „Zanocuj w lesie”, który w wybranych nadleśnictwach udostępnia wydzielone obszary leśne do biwakowania z namiotem lub hamakiem. Zasady programu określają m.in. maksymalną liczbę osób i nocy w jednym miejscu, zakaz rozpalania ognisk poza wyznaczonymi miejscami oraz obowiązek zgłoszenia większych grup. Obszary można sprawdzić na mapie w serwisie Banku Danych o Lasach i na stronach nadleśnictw.
W parkach narodowych biwakowanie poza wyznaczonymi polami namiotowymi jest zakazane. W górach zostają więc pola biwakowe przy schroniskach (część z nich działa także zimą) oraz tereny poza parkami. Alternatywą dla namiotu są wiaty, chatki i bacówki, o których piszemy w tekście wiaty, chatki i bacówki na nocleg.
Wybór miejsca na biwak zimowy
Dobre miejsce to połowa sukceu. Zimą liczą się inne kryteria niż latem, bo największym wrogiem jest wiatr i spływające w dół zimne powietrze. Przy wyborze kieruj się kilkoma zasadami:
- szukaj osłony od wiatru: ściana lasu, kępa świerków, nasyp, ale nie stawaj pod pojedynczym drzewem z suchymi gałęziami obciążonymi śniegiem,
- unikaj dna dolin i niecek, gdzie w nocy zbiera się najzimniejsze powietrze – nawet kilka metrów wyżej bywa o kilka stopni cieplej,
- omijaj stoki, z których może zsunąć się śnieg, i okolice potoków ukrytych pod śniegiem,
- sprawdź, skąd poranne słońce dojdzie do namiotu – to ułatwia suszenie i zwijanie obozu,
- rozbij się w odległości, z której łatwo dojdziesz do wody lub do miejsca, gdzie stopisz śnieg.
Rozbijaj się za dnia. Zimą zmrok zapada przed 16:00, a stawianie namiotu na śniegu po ciemku, w rękawicach i przy wietrze, trwa dwa razy dłużej niż latem.
Jak rozbić namiot na śniegu
Na śniegu klasyczne szpilki trzymają słabo, a wilgotny puch pod podłogą w nocy zamarza w nierówne bryły. Zanim rozłożysz tropik, przygotuj platformę:
- wydepcz w rakietach lub butach równy prostokąt nieco większy niż namiot,
- odczekaj 15–20 minut, żeby śnieg się zestalił, i dopiero wtedy stawiaj namiot,
- zamiast szpilek użyj kotew śnieżnych, worków wypełnionych śniegiem albo zakopanych patyków ułożonych w poprzek,
- naciągnij odciągi, bo zimą wiatr i opady śniegu obciążają tropik bardziej niż latem,
- wykop przed wejściem niewielkie zagłębienie – w przedsionku łatwiej wtedy usiąść i założyć buty,
- w nocy co jakiś czas strząśnij śnieg z tropiku, jeśli pada.
Namiot na zimę – czy każdy się nada
Najlepiej sprawdzają się namioty czterosezonowe: niski profil, mocne stelaże, tropik sięgający ziemi i fartuchy śnieżne, które można zasypać śniegiem, żeby wiatr nie wdmuchiwał zimna pod spód. Na łagodne zimowe noce w lesie, bez silnego wiatru i dużych opadów, wystarczy solidny namiot trzysezonowy, pod warunkiem że jego stelaż wytrzyma ciężar mokrego śniegu. Namioty z siatkową sypialnią zimą są chłodniejsze, bo zimne powietrze przechodzi przez siatkę.
Izolacja od podłoża
Najczęstszy błąd na pierwszym biwaku zimowym to dobry śpiwór na cienkiej karimacie. Śnieg pod namiotem wyciąga ciepło znacznie szybciej niż powietrze wokół, a ocieplenie śpiwora pod ciężarem ciała jest zgniecione i niemal nie izoluje. Dlatego izolacja od podłoża jest ważniejsza niż sam śpiwór.
Miarą izolacyjności mat jest współczynnik R (R-value). Na zimowe noce szukaj zestawu o łącznym R powyżej 5, a na mrozy kilkunastostopniowe jeszcze wyższego. Najprostszy sposób to połączenie dwóch warstw: piankowej karimaty na dole i samopompującej lub dmuchanej maty na górze. Pianka chroni matę przed przebiciem, a w razie awarii materaca zawsze masz coś pod sobą.
Śpiwór i ubiór do snu
Śpiwór na biwak zimowy dobieraj według temperatury komfortu, a nie ekstremalnej. Jeśli spodziewasz się –10°C, szukaj śpiwora z komfortem w okolicach tej wartości, a jeśli marzniesz łatwo, jeszcze niższym. Szczegółowo o normach, wypełnieniach i krojach piszemy w tekście śpiwór zimowy – jak wybrać.
Do snu przebierz się w suche ubranie: bielizna termoaktywna, cienki polar, czapka i suche skarpety. Ubranie, w którym szedłeś cały dzień, jest wilgotne od potu i w nocy będzie wychładzać. Kurtkę puchową możesz położyć na śpiworze w okolicy nóg lub tułowia jako dodatkową warstwę. Nie zakładaj zbyt wielu warstw w śpiworze – zgniecione ocieplenie przestaje grzać, a zbyt ciasno ubrane ciało gorzej krąży krew.
Wilgoć i kondensacja
Każdej nocy dwie osoby oddają do namiotu sporo wilgoci z oddechu i potu. Zimą ta para wodna osiada na wewnętrznej stronie tropiku i zamarza w szron, który rano sypie się na śpiwory przy każdym poruszeniu. Wilgotny śpiwór traci właściwości izolacyjne, a przy kilkudniowej wyprawie problem narasta z każdą nocą.
Jak ograniczyć kondensację:
- uchyl wywietrzniki w tropiku, nawet jeśli jest bardzo zimno,
- nie gotuj wewnątrz zamkniętej sypialni – rób to w przedsionku przy otwartym wejściu,
- nie oddychaj w śpiwór, tylko przez otwór kaptura,
- rano strząśnij szron z tropiku, zanim zacznie topnieć.
Gotowanie i nawadnianie
Zimą topienie śniegu na wodę trwa długo i zużywa dużo paliwa, więc licz dwa, trzy razy więcej gazu niż latem. Kartusze gazowe w mrozie tracą ciśnienie, dlatego szukaj mieszanek z izobutanem lub propanem i trzymaj kartusz w śpiworze albo w kieszeni kurtki przed gotowaniem. Do topienia śniegu wlej na dno garnka odrobinę wody – sam śnieg łatwo przypala garnek i ma nieprzyjemny smak.
Przed snem zjedz coś ciepłego i tłustego: organizm będzie miał z czego produkować ciepło w nocy. Przygotuj butelkę z gorącą wodą, owiń ją skarpetą i włóż do śpiwora – ogrzeje nogi i będzie rano do picia. Upewnij się, że butelka jest szczelna, zanim schowasz ją do śpiwora.
Buty, baterie i inne drobiazgi
Kilka małych nawyków decyduje o tym, czy rano wszystko działa. Wkładki z butów wyjmij i schowaj do śpiwora, same buty w worku włóż do przedsionka lub pod głowę. Telefon, powerbank i baterie do czołówki trzymaj blisko ciała, bo w mrozie szybko się rozładowują. Rękawice i skarpety, które chcesz rano założyć, schowaj między śpiwór a matę. Zapałki lub zapalniczkę miej w dwóch miejscach. Jeśli śpisz sam, zostaw komuś informację, gdzie jesteś i kiedy wracasz.
Plecak, sanki i waga sprzętu
Zimowy biwak oznacza cięższy plecak. Śpiwór zimowy, dwie maty, mocniejszy namiot, więcej gazu, ciepłe ubrania i jedzenie szybko dają kilkanaście kilogramów, a do tego dochodzą rakiety śnieżne albo raczki. Na płaskim terenie i leśnych drogach dobrym rozwiązaniem są lekkie sanki lub specjalna pulka, którą ciągnie się na pasie biodrowym. Zdejmuje ona ciężar z pleców i pozwala zabrać więcej komfortowego sprzętu, np. większy garnek albo dodatkowy kartusz.
Pakując plecak, rzeczy potrzebne w ciągu dnia trzymaj na wierzchu: kurtkę puchową na postój, termos, rękawice zapasowe i czołówkę. Śpiwór pakuj w worek wodoodporny, bo wilgotny po całym dniu marszu nie odzyska puszystości do wieczora.
Poranek i zwijanie obozu
Rano najtrudniejsze jest wyjście ze śpiwora. Ułatwi je przygotowanie wszystkiego wieczorem: ubranie na dzień schowane w śpiworze, kuchenka i garnek w przedsionku na wyciągnięcie ręki, woda w termosie. Najpierw zagotuj wodę na ciepły napój, dopiero potem się przebieraj. Zamrożony tropik zwijaj luźno, a w domu od razu rozwieś namiot do wyschnięcia, bo zostawiony w worku szybko zacznie pleśnieć. Po sobie zostaw tylko wydeptaną platformę – śmieci, w tym resztki jedzenia, zabierz ze sobą.
Toaleta zimą to temat, o którym mało kto mówi przed pierwszym biwakiem. Wyznacz miejsce co najmniej kilkadziesiąt metrów od obozu i od wody, z dala od szlaku. Papier toaletowy zabierz w szczelnym woreczku, bo pod śniegiem nie rozłoży się do wiosny, a po roztopach będzie leżał na widoku.
Kiedy przerwać biwak
Biwak zimowy ma być przygodą, a nie walką o przetrwanie. Jeśli w nocy drżysz z zimna mimo wszystkich warstw, nie czekasz do rana: wstań, zrób kilka przysiadów, zjedz coś, zagotuj wodę. Gdy to nie pomaga, a objawy wychłodzenia się nasilają (dezorientacja, niezdarność, silne dreszcze), zwiń obóz i schodź do najbliższego schronienia albo wezwij pomoc. Objawy i postępowanie przy wychłodzeniu opisujemy w tekście hipotermia i odmrożenia.
Pierwsza zimowa noc – plan na start
Na pierwszy biwak zimowy nie wybieraj odległego grzbietu. Lepiej rozbić się kilkaset metrów od samochodu albo blisko schroniska, w miejscu objętym programem „Zanocuj w lesie”, przy prognozie kilku stopni mrozu bez silnego wiatru. Taki „testowy” nocleg pokaże, czy śpiwór i maty wystarczą, ile czasu zajmuje rozbicie obozu i jak radzisz sobie z wilgocią. Dopiero potem planuj biwak w górach lub kilka nocy z rzędu.
Nocleg pod namiotem zimą – pytania i odpowiedzi
Czy zimą można spać w zwykłym namiocie?
Przy łagodnym mrozie i bez silnego wiatru tak, o ile stelaż wytrzyma śnieg. Na góry i silny wiatr lepszy jest namiot czterosezonowy.
Co jest ważniejsze na biwak zimowy: śpiwór czy karimata?
Izolacja od podłoża. Nawet bardzo ciepły śpiwór nie ogrzeje, jeśli od spodu wyciąga ciepło zimny śnieg. Łącz dwie maty o łącznym R powyżej 5.
Gdzie w Polsce można legalnie biwakować zimą?
Na wyznaczonych obszarach programu „Zanocuj w lesie” Lasów Państwowych, na polach biwakowych oraz poza parkami narodowymi tam, gdzie właściciel terenu na to pozwala.
