Hipotermia i odmrożenia to dwa zagrożenia, które w zimowych górach pojawiają się po cichu. Nie towarzyszy im huk lawiny ani widowiskowy upadek. Zaczyna się od zimnych palców, dreszczy i drobnego spowolnienia, a kończy się czasem akcją ratowniczą. Wyjaśniamy, jak rozpoznać pierwsze objawy u siebie i u innych, czego nie robić przy odmrożeniach i jak chronić osobę wychłodzoną do czasu, aż dotrze pomoc.
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastąpi kursu pierwszej pomocy ani porady lekrza. W każdej sytuacji zagrożenia życia wezwij pomoc: w polskkich górach 985 lub 601 100 300, w Unii Europejskiej 112.
Czym jest hipotermia
Hipotermia, czyli wychłodzenie organizmu, to stan, w którym temperatura wewnętrzna ciała spada poniżej 35 stopni Celsjusza. Organizm traci wtedy więcej ciepła, niż jest w stanie wyprodukować. W górach dzieje się to najczęściej przez połączenie zimna, wiatru, wilgoci i zmęczenia. Nie trzeba ekstremalnego mrozu: do wychłodzenia dochodzi też przy kilku stopniach powyżej zera, jeśli ubranie jest mokre, a człowiek wyczerpany i nie może się ruszać.
Typowe sytuacje to uraz, który unieruchamia na szlaku, zgubienie się i noc na zewnątrz, długie oczekiwanie na pomoc albo przemoczenie w zimnej wodzie. Szczególnie narażone są dzieci, osoby starsze i szczupłe, a także każdy, kto jest głodny, odwodniony lub pił alkohol.
Objawy hipotermii – jak rozpoznać
Ratownicy dzielą hipotermię na stopnie według objawów, bo w terenie nikt nie ma termometru do pomirau temperatury głębokiej. Uproszczony podział wygląda tak:
| Stopień | Objawy | Co to oznacza |
|---|---|---|
| Łagodna | silne dreszcze, zimna skóra, poszkodowany przytomny, ale bywa niezdarny i rozdrażniony | organizm walczy, można jeszcze skutecznie pomóc na miejscu |
| Umiarkowana | dreszcze słabną lub ustają, splątanie, senność, bełkotliwa mowa, apatia | stan poważny, konieczna pomoc ratowników |
| Ciężka | utrata przytomności, bardzo słaby lub niewyczuwalny oddech i tętno | stan zagrożenia życia, natychmiastowe wezwanie pomocy |
Ważna obserwacja: ustanie dreszczy nie oznacza, że jest lepiej. Często oznacza, że organizm przestał bronić się przed zimnem. Jeśli ktoś przed chwilą trząsł się z zimna, a teraz jest spokojny, senny i mówi od rzeczy, to sygnał alarmowy.
Wczesne sygnały u siebie
U siebie najtrudniej zauważyć wychłodzenie, bo jednym z objawów jest gorsza ocena sytuacji. Dlatego zwracaj uwagę na drobiazgi: palce, które nie radzą sobie z zamkiem kurtki; potykanie się na prostym terenie; brak ochoty na jedzenie i picie; pomysł, żeby „chwilę odpocząć na śniegu”. W grupie umówcie się, że każdy może powiedzieć drugiemu „zatrzymujemy się, dokładasz warstwę”.
Pierwsza pomoc przy hipotermii
Celem pierwszej pomocy jest zatrzymanie dalszej utraty ciepła i bezpieczne przekazanie poszkodowanego ratownikom. Kolejność działań:
- Wezwij pomoc. Przy każdym podejrzeniu umiarkowanej lub ciężkiej hipotermii zadzwoń od razu.
- Osłoń przed wiatrem i opadem: za skałą, w lesie, w zagłębieniu, za plecakami.
- Odizoluj od podłoża: karimata, plecak, liny, kurtki pod poszkodowanego. Przez śnieg ciepło ucieka bardzo szybko.
- Jeśli ubranie jest mokre, a masz suche, zmień je ostrożnie, warstwa po warstwie, bez zbędnego rozbierania na mrozie.
- Owiń folią NRC, śpiworem, kurtkami, łącznie z głową i szyją.
- Jeśli poszkodowany jest przytomny i może przełykać, podaj ciepły, słodki napój.
- Obserwuj oddech i przytomność do przyjazdu ratowników.
Czego nie robić
Przy wychłodzeniu instynkt podpowiada rzeczy, które mogą zaszkodzić. Nie podawaj alkoholu – rozszerza naczynia krwionośne i przyspiesza utratę ciepła. Nie nacieraj ciała śniegiem ani nie masuj kończyn. Nie zmuszaj osoby z umiarkowaną lub ciężką hipotermią do chodzenia, ćwiczeń czy gwałtownych ruchów. Przy ciężkim wychłodzeniu każdy gwałtowny ruch może zaburzyć pracę serca, dlatego poszkodowanego przenosi się delikatnie, w pozycji poziomej.
Odmrożenia – czym są i gdzie się pojawiają
Odmrożenie to uszkodzenie tkanek przez zimno. Najczęściej dotyczy części ciała najdalej od tułowia i najbardziej wystawionych na wiatr: palców rąk i stóp, nosa, policzków, uszu i podbródka. Sprzyjają mu wiatr, wilgoć, ciasne buty i rękawice, które utrudniają krążenie, a także dotykanie metalu gołą ręką na silnym mrozie.
Odmrożenia również dzieli się na stopnie:
- Odmrożenie powierzchowne – skóra blada lub biała, drętwa, po ogrzaniu zaczerwienia się, piecze i swędzi.
- Odmrożenie z pęcherzami – po ogrzaniu pojawiają się pęcherze z płynem, skóra jest obrzęknięta.
- Odmrożenie głębokie – skóra twarda, woskowa lub szaroniebieska, bez czucia; po ogrzaniu pojawiają się ciemne pęcherze, później martwica tkanek.
Wczesne odmrożenie twarzy łatwo przeoczyć, bo nie boli. Na wietrze sprawdzajcie się nawzajem: biała plama na policzku albo nosie u kolegi to sygnał, żeby od razu osłonić twarz.
Pierwsza pomoc przy odmrożeniach
Przy odmrożeniu powierzchownym zwykle wystarczy ogrzanie: dłonie pod pachy albo na brzuch, stopy na brzuch drugiej osoby, twarz osłonięta kominem i ciepłą dłonią. Ważne, żeby zrobić to od razu, zanim uszkodzenie się pogłębi.
Przy głębszych odmrożeniach obowiązuje zasada: nie ogrzewaj, jeśli jest ryzyko ponownego zamarznięcia. Ogrzanie, a potem ponowne odmrożenie tej samej części ciała uszkadza tkanki bardziej niż pozostawienie jej zmarzniętej do czasu dotarcia w ciepłe miejsce. Dlatego przy głębokim odmrożeniu stóp często lepiej, żeby poszkodowany zszedł na nich do schroniska lub karetki, niż żeby je ogrzewać w połowie drogi.
Czego unikać przy odmrożeniach:
- nacierania śniegiem i masowania odmrożonych miejsc,
- przykładania do skóry gorących przedmiotów, termoforu, ogniska, kaloryfera – odmrożona skóra nie czuje temperatury i łatwo ją poparzyć,
- przekłuwania pęcherzy,
- zdejmowania butów w terenie, jeśli stopy mają dalej iść w zimnie, bo obrzęk może nie pozwolić założyć ich z powrotem,
- palenia papierosów, które obkurcza naczynia krwionośne.
Każde odmrożenie z pęcherzami i głębsze wymaga konsultacji lekarskiej.
Jak nie dopuścić do wychłodzenia
Najlepsza pierwsza pomoc to ta, której nie trzeba udzielać. W zimowych górach chroni przede wszystkim:
- ubiór na cebulkę i suche warstwy na zmianę, opisane w tekście ubiór na cebulkę zimą,
- regularne jedzenie i picie – organizm potrzebuje paliwa do produkcji ciepła,
- zapasowe rękawiczki, skarpety i czapka w plecaku,
- folia NRC i ogrzewacze w apteczce,
- krótkie postoje na wietrze i od razu zakładana ciepła kurtka,
- realny plan trasy z zapasem czasu przed zmrokiem.
Szczegóły dotyczące zawartości apteczki opisujemy w artykule apteczka na zimowy wyjazd.
Wiatr i temperatura odczuwalna
Termometr pokazuje minus pięć, a czujesz się jak przy minus piętnastu. To efekt wiatru, który zwiewa cienką warstwę ciepłego powietrza przy skórze. Prognozy górskie często podają temperaturę odczuwalną albo wskaźnik wiatrowo-chłodzący. Przy silnym wietrze odmrożenia odsłoniętej skóry mogą pojawić się w ciągu kilkunastu, kilkudziesięciu minut. Dlatego na graniach i otwartych przestrzeniach zimą osłaniaj twarz kominem lub kominiarką i noś gogle.
Wilgoć – cichy sprzymierzeniec zimna
Mokre ubranie przewodzi ciepło wielokrotnie szybciej niż suche. Spocona koszulka na grani, przemoczone rękawiczki po lepieniu bałwana z dziećmi, mokre skarpety po przejściu przez strumień – każda z tych sytuacji przyspiesza wychłodzenie. Zmieniaj mokre rzeczy na suche, kiedy tylko możesz, i nie wychodź zimą w bawełnie.
Czekanie na ratowników – jak przetrwać
W górach pomoc nie przychodzi w pięć minut. Przy złej pogodzie śmigłowiec nie poleci, a ratownicy idą pieszo albo na skuterach, co może trwać kilka godzin. Ten czas trzeba dobrze wykorzystać. Zbudujcie osłonę od wiatru z plecaków, śniegu albo gałęzi. Usiądźcie blisko siebie, ciało przy ciele, i owińcie się razem folią lub śpiworem. Jedzcie małe porcje, pijcie ciepłe napoje z termosu, dopóki są. Oszczędzajcie baterię telefonu: wyłącz zbędne aplikacje, ogranicz jasność, trzymaj telefon przy ciele, a co jakiś czas sprawdzaj, czy ratownicy próbują się dodzwonić. Jeśli robi się ciemno, włącz czołówkę, żeby było Was widać.
Dzieci i osoby starsze
Dzieci mają w stosunku do masy ciała większą powierzchnię skóry, przez którą tracą ciepło, i rzadko same mówią, że marzną. Sprawdzaj ich dłonie, kark i policzki. Małe dziecko w nosidle na plecach nie rusza się i wychładza się dużo szybciej niż dorosły, który je niesie i się poci. Osoby starsze gorzej odczuwają zimno i mogą nie zauważyć, że marzną. W obu grupach lepiej skrócić trasę niż ryzykować.
Po powrocie – kiedy do lekarza
Do lekarza zgłoś się, jeśli po ogrzaniu odmrożonego miejsca pojawiły się pęcherze, skóra zmieniła kolor na siny lub czarny, czucie nie wraca w ciągu kilku godzin albo pojawia się silny ból i obrzęk. Po epizodzie wyraźnego wychłodzenia, nawet jeśli poszkodowany doszedł do siebie, dobrze jest skonsultować się z lekarzem, szczególnie u dzieci i osób starszych.
Wychłodzenie i odmrożenia – krótkie odpowiedzi
Jak szybko można się odmrozić?
Przy silnym mrozie i wietrze odsłonięta skóra może ulec odmrożeniu w ciągu kilkunastu, kilkudziesięciu minut. Mokre rękawiczki i ciasne buty przyspieszają ten proces.
Czy przy hipotermii można dać ciepłą herbatę?
Tak, jeśli poszkodowany jest przytomny i może samodzielnie przełykać. Ciepły, słodki napój dostarcza energii, ale nie zastąpi osłony przed zimnem i wezwania pomocy.
Czy alkohol rozgrzewa na mrozie?
Nie. Daje chwilowe uczucie ciepła, ale rozszerza naczynia krwionośne i przyspiesza utratę ciepła z organizmu.
Czy odmrożone palce trzeba nacierać śniegiem?
Nie. Nacieranie śniegiem i masowanie uszkadza tkanki. Odmrożone miejsce ogrzewa się ciepłem ciała, bez tarcia i bez gorących przedmiotów.
